Aanstellingskeuring: wat mag wel en niet?

Een aanstellingskeuring is een medisch onderzoek door een bedrijfsarts aan het einde van een selectieprocedure. De Wet op de medische keuringen (Wmk) staat dit alleen toe bij functies met bijzondere eisen voor gezondheid of veiligheid. Als werkgever mag je nooit zelf gezondheidsvragen stellen: dat is voorbehouden aan de bedrijfsarts.

Toch gaat het in de praktijk regelmatig mis. Hiring managers die vragen naar ziekteverzuim. HR-professionals die een fitheidstest inzetten als selectie-instrument. Of organisaties die alle kandidaten standaard laten keuren.

Hier lees je wanneer een aanstellingskeuring mag, wat de spelregels zijn en welke fouten je wilt voorkomen.

Wat is een aanstellingskeuring?

De bedrijfsarts onderzoekt of een kandidaat medisch geschikt is voor een specifieke functie. Het onderzoek bestaat uit vragenlijsten, een gesprek en soms aanvullend lichamelijk onderzoek.

Belangrijk: de aanstellingskeuring is geen selectie-instrument. Je zet deze pas in nadat je al hebt besloten dat je de kandidaat wilt aannemen. De uitslag mag niet meewegen bij de keuze tussen meerdere kandidaten.

De kandidaat ontvangt altijd als eerste de uitslag. De bedrijfsarts deelt alleen met jou als werkgever of iemand geschikt, ongeschikt of geschikt onder voorwaarden is. Medische details blijven vertrouwelijk.

Wanneer is een aanstellingskeuring toegestaan?

Het uitgangspunt van de Wmk is helder: een aanstellingskeuring is verboden, tenzij de functie bijzondere eisen stelt aan medische geschiktheid. Die eisen bestaan alleen wanneer er risico’s zijn voor de gezondheid of veiligheid van de kandidaat of van anderen, en je die risico’s niet met andere maatregelen wegneemt.

Heb je twijfel of een functie in aanmerking komt? Bespreek dit al bij de vacature-intake met je bedrijfsarts of arbodienst. Zij beoordelen of de keuring rechtmatig is.

Functies met bijzondere eisen

Denk aan functies als piloot, brandweerpersoneel, beroepschauffeur, duiker of beroepsmilitair. Het gaat om fysieke of psychische eisen die direct samenhangen met veiligheid. Een treinmachinist mag niet kleurenblind zijn. Brandweerpersoneel moet fysiek in staat zijn om taken uit te voeren onder extreme omstandigheden.

Voor een kantoormedewerker, recruiter of marketeer is een aanstellingskeuring niet toegestaan. De functie brengt geen bijzondere medische risico’s met zich mee.

Wanneer is een keuring wettelijk verplicht?

In een aantal sectoren is een medische keuring wettelijk verplicht. Dit volgt uit specifieke wetgeving zoals de Luchtvaartwet, Spoorwegwet en Wegenverkeerswet. Ook cao’s schrijven soms keuringen voor, bijvoorbeeld in de ambulancezorg en het beroepsgoederenvervoer.

In de bouw geldt een verplichte intredekeuring voor medewerkers die voor het eerst in de sector werken of langer dan drie jaar niet in de bouw actief zijn geweest.

De spelregels: wat mag wel en wat mag niet?

Verboden vragen in het selectiegesprek

Wat je wel mag doen: de taken van de functie concreet beschrijven en vragen of de kandidaat in staat is die taken uit te voeren. “In deze functie til je regelmatig dozen van 20 kilo. Zie je dat zitten?” is een toegestane vraag. “Heb je rugklachten?” niet.

Merk je dat een hiring manager bij een selectiegesprek toch gezondheidsvragen stelt? Dan is het jouw verantwoordelijkheid als HR-professional om dit te corrigeren. Wijs op de Wmk en het risico van een klacht bij de Commissie Klachtenbehandeling Aanstellingskeuringen (CKA). Dit soort valkuilen bij selectiegesprekken voorkom je door interviewers vooraf te briefen.

Wat de bedrijfsarts wel en niet mag onderzoeken

De bedrijfsarts mag alleen vragen stellen en onderzoeken uitvoeren die direct verband houden met de bijzondere functie-eisen. Een algemene gezondheidscheck is niet toegestaan. De herziene Leidraad Aanstellingskeuringen (NVAB/SER/TNO, 2020) stelt functie-uitoefening centraal: zolang iemand de functie uitoefent, is deze geschikt.

Specifiek verboden zijn: vragen over zwangerschap, onderzoek naar erfelijke aandoeningen, onderzoek naar ernstige ongeneeslijke ziektes, hiv-tests, en algemene vragen over alcohol- of drugsgebruik (tenzij dit direct relevant is voor de functie, zoals bij beroepschauffeurs).

Zo regel je een aanstellingskeuring als werkgever

Stel je vast dat een functie bijzondere medische eisen heeft, dan doorloop je deze stappen:

1. Vraag schriftelijk advies aan je arbodienst of bedrijfsarts over de rechtmatigheid van de keuring.
2. Leg de functie-eisen, het doel van de keuring en de onderzoeken schriftelijk vast.
3. Vraag instemming van de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging. Dit is verplicht op grond van artikel 27 lid 1d WOR.
4. Vermeld in je vacaturetekst dat een aanstellingskeuring onderdeel is van de procedure.
5. Voer de keuring pas uit nadat je de kandidaat hebt geselecteerd en een aanbod wilt doen.
6. Informeer de kandidaat schriftelijk over het doel, de vragen en de onderzoeken.

Neem dit mee in het ontwerp van je candidate journey. Transparantie over de keuring draagt bij aan een professionele en inclusieve selectieprocedure.

Veelgemaakte fouten bij aanstellingskeuringen

Een veelvoorkomende valkuil is het fitheidsonderzoek. Bloeddruk meten, gewicht en vetpercentage bepalen: het klinkt onschuldig, maar juridisch is dit een aanstellingskeuring. Zet je dit in zonder bijzondere functie-eisen, dan handel je in strijd met de Wmk.

Vergeet ook niet dat de NVP Sollicitatiecode voorschrijft dat een aanstellingskeuring vooraf vermeld wordt in de procedure. Doe je dit niet, dan kan een kandidaat een klacht indienen.

Wil je dit onderwerp met je team bespreken? In het artikel over pre-employment screening lees je hoe aanstellingskeuringen passen in het bredere kader van screening en achtergrondchecks.

Wat als de kandidaat het niet eens is met de uitslag?

De kandidaat ontvangt de uitslag altijd als eerste. Bij een negatieve uitslag heeft de kandidaat het recht om de uitslag niet te delen met jou als werkgever. Je kan dan besluiten de kandidaat niet aan te nemen, maar je krijgt geen medische informatie.

De kandidaat heeft ook recht op een herkeuring door een andere arts. De kosten hiervan zijn voor de werkgever.

Is de kandidaat het oneens met de gang van zaken? Dan kan deze een klacht indienen bij de CKA. De uitspraken van de CKA zijn niet juridisch bindend, maar rechters houden er rekening mee. Zorg er als organisatie voor dat je een klachtenregeling hebt voor aanstellingskeuringen.

Veelgestelde vragen over de aanstellingskeuring

Mag een werkgever tijdens een selectiegesprek vragen naar gezondheid?

Nee. De Wet op de medische keuringen verbiedt dit. Alleen een bedrijfsarts mag gezondheidsvragen stellen, en alleen in het kader van een aanstellingskeuring bij functies met bijzondere medische eisen. Als werkgever mag je wel de taken van de functie beschrijven en vragen of de kandidaat in staat is deze uit te voeren.

Wanneer is een aanstellingskeuring verplicht?

Een aanstellingskeuring is verplicht als dit volgt uit specifieke wetgeving (zoals de Luchtvaartwet, Spoorwegwet of Wegenverkeerswet) of uit een cao. Dit geldt voor functies met risico’s voor de gezondheid of veiligheid van de werknemer of van anderen, zoals piloten, brandweerpersoneel en beroepschauffeurs.

Mag je een aanstellingskeuring weigeren?

Ja. Een kandidaat is niet verplicht mee te werken aan een aanstellingskeuring. De werkgever kan dan besluiten de kandidaat niet aan te nemen. De werkgever is verplicht de kandidaat te informeren dat deelname vrijwillig is.

Wat is het verschil tussen een aanstellingskeuring en een PMO?

Een aanstellingskeuring vindt plaats voor indiensttreding bij functies met bijzondere medische eisen en valt onder de Wmk. Een Periodiek Medisch Onderzoek (PMO) is een vrijwillig gezondheidsonderzoek tijdens het dienstverband, bedoeld om werkgerelateerde gezondheidsrisico’s in kaart te brengen. Het PMO valt niet onder de Wmk.

Wat kost een aanstellingskeuring?

De kosten verschillen per arbodienst en hangen af van de omvang van het onderzoek. De werkgever betaalt altijd de kosten, inclusief een eventuele herkeuring. Vraag vooraf een offerte aan bij je arbodienst.

Heeft de OR instemmingsrecht bij aanstellingskeuringen?

Ja. Op grond van artikel 27 lid 1d van de Wet op de ondernemingsraden (WOR) heeft de OR instemmingsrecht bij het invoeren, wijzigen of opheffen van beleid over aanstellingskeuringen. Regel dit voordat je de eerste keuring inzet.